Piše: Aleksandar M. Praščević
U međusobnim religiozno-političkim nesuglasicama i sukobima bosanska vlastela se znatnim delom oslanjala na spoljašne "saveze" sa katolicima i muslimanima, dok nije potpuno oslabila i predala se tim istim "savezničkim vojskama", koje su opustošile njihovu zemlju i eksploatisali narod.
Upoznati sa muslimanskim osvajačkim pretenzijama, poslednji srpski vladari su pokušali da se odupru neprijateljskim snagama. Ali nakon višedecenijskog otpora, ipak je uspostavljena islamsko-osmanska vlast nad svim srpskim zemljama, pa je tako nastao period teške represije i genocida nad hrišćanskim narodima u jugoistočnom delu Evrope. Istovremeno, nametnut je bio potpuno nemilosrdan versko-državni sistem, koji se zasnivao na islamskim versko-šerijatskim dogmama i isključivao je minimalan oblik poštovanja osnovnih ljudskih prava. To je bila najveća hrišćanska tragedija, koja je opisana kod mnogih putopisaca, pesnika i narodnih duhovnika - srpskih kaluđera.
Uloga turskog sultana, koji je postao versko-državni poglavar svih muslimana nakon ujedinjenja arapskih kalifata za vreme Selima I, imala je uporište u islamskom zakonu i ogledala se u predvođenju islamskog sveta u džihad - sveti rat protiv nevernika. U tom pogledu postojao je kompromis koji se manifestovao za vreme pojedinih turskih sultana da pogranične hrišćanske oblasti s početka prihvataju kao vazalne. Ali to je bilo trenutnog karaktera, jer po ukazanoj prilici, odmah bi takvu oblast pregazili i uništili.
Ulaskom muslimana u krajeve Bosne i Hercegovine, dolazi do sukoba (ne samo susreta) dva potpuno različita sveta, naroda, religije i kulture, koje u svojoj suštini isključuju postojanje i napredak druge na istom prostoru. To je činjenica koja se povremeno negirala ali se, kroz katastrofalne posledice, stalno ponavljala i dokazivala. U takvim okolnostima je stvoren nepravedan kriterijum određivanja staleških razlika, pa su muslimani zbog svoje vojne nadmoći postali povlašćeni sloj stanovništva, a hrišćani potišteni u zatvoreni krug ograničenja i obaveza - jednako robovima.
Uz proširenje islamsko-osmanskog carstva išla su mnoga zla i stradanja za hrišćane, dok su bosanske oblasti totalno opustošene, stanovništvo velikim delom odvedeno u ropstvo (Azija i Afrika), a preostala manjina je bila prepuštena milosti i nemilosti muslimanskih osvajača. Pri tom, organizovan i započet je bio proces islamizacije, koji se sprovodio na više načina, a uglavnom je bio nasilnog karaktera.
Nosiocima ideje panislamizma - za koje je jedina validna razlika unutar čovečanstva bila u religioznom ubeđenju, i to na muslimane i nevernike - neprihvatljiv je termin islamizacija. Oni, umesto toga, koriste pojam prihvatanje islama. Na takav način, oni prezentuju mišljenje kako je islam iznad svih religija, a prihvatanje islama od strane pojedinca ili grupe ljudi predstavlja njihov svečani ulazak u više sfere čovekove egzistencije i odnosa sa Bogom.1
Ipak, neosnovano je koristiti termin prihvatanje islama jer to nije bilo dobrovoljnog karaktera ni u kom pogledu, a posebno zbog postojećeg istorijskog svedočanstva, koje nas podrobno upoznaje sa procesom islamizacije. U ovom slučaju najobjektivnije bi bilo koristiti pojam prelazak u islam jer je u saglasnosti sa istorijsko-religioznim činjenicama.2
U Bosni i Hercegovini, koja je bila pod stalnim unutrašnjim i spoljašnim pritiskom, muslimani su zatekli slabo razvijenu sredinu, jer su je činili siromašni seljaci i zavađena vlastela. Pored toga, u duhovnom pogledu, zemlja je bila oslabljena stalnim religioznim podelama i sukobima. U takvim okolnostima muslimanski osvajači sa Istoka su vrlo lako nametnuli svoju vlast i zakon, što je znatno otežalo i onako težak položaj srpskog stanovništva u Bosni.
Na osnovu istorijske analize tog perioda i tadašnje situacije u Bosni i Hercegovini, sasvim je tačna konstatacija većine srpskih istoričara, koji tvrde da su loši uslovi života, dodatno otežani muslimanskim nametima, imali presudan uticaj na tadašnje hrišćane da se odreknu pradedovske vere i prime islam ne bi li tako olakšali sopstven položaj pod tuđinskim gospodstvom. I pored toga, postojala je velika razlika u uspehu izvođenog procesa islamizacije, koji je po nekim srpskim krajevima nailazio na žestok otpor lokalnih pravoslavaca. U proceni tadašnjih religiozno-političkih prilika u Bosni i Hercegovini nema suštinskih nesuglasica između istoričara i politikologa i zato je dovoljno spomenuti samo konstataciju poznatog srpskog istoričara i akademika, Stanoja Stanojevića, koji piše: "Prilike u Bosni i Hercegovini posle turskog osvajanja razlikuju se od prilika koje su nastale u ostalim srpskim zemljama osobito time, što je srpski narod u tim pokrajinama u dosta velikom broju, počeo prelaziti na islam".3
Prelaskom u islam bosanska vlastela je sačuvala pređašnje povlastice i posede, a seljaci su ostali na svojim imanjima kao slobodni podanici sultana. U službi islamsko-osmanskog carstva poturice su davale vojnike i proširivali sebi privilegije, dok nisu postali autonomni u vlasti u Bosni i Hercegovini. Najbolji dokaz o islamizaciji srpskih hrišćana su otomanski defteri, porezne knjige u kojima je popisano vlasništvo imovine, a ljudi razvrstani po verskoj pripadnosti. Iz njih se mogu saznati veoma korisni podaci o broju hrišćana i muslimana, i steći uvid u širenje islama u Bosni i Hercegovini. Prema najstarijem sačuvanom defteru iz 1468. godine, koji pokazuje da je u prvim godinama islamsko-osmanske vlasti mali procenat hrišćana prešao u islam, pruža se informacija da je u Istočnoj Bosni bilo 37125 hrišćasnkih porodica, a samo 332 muslimanske.
Proces islamizacije pravoslavnih hrišćana, koji je trajno promenio religiozno-nacionalnu sliku u Bosni i Hercegovini, interpretiran je na više različitih načina, a sa ciljem da se izbegne nasilan karakter tog procesa i istina o srpskom nacionalnom poreklu većine današnjih muslimana. U tom pravcu, pisani su mitovi i stereotipi od strane muslimanskih i jugoslovenskih istoričara, političara i novinara, sve u pokušaju da se ne prihvate validna svedočanstva i pruži objektivna analiza tog istorijskog perioda i procesa.
Prema sačuvanim crkvenim zapisima zna se da nije bilo dužeg zadržavanja bogumila u srpskim zemljama jer su bili nepoželjni zbog jeretičkog učenja, unošenja nemira u državi i opozicionog stava prema vlasti. Iz tog razloga, neprihvatljiva je teorija o velikom prisustvu jeretika manihejskog učenja u srpskim krajevima, kao i o njihovom sveopštem prelasku u islam. To je mišljenje pojedinaca čije istinske konture još uvek nisu utvrđene; kao što se polemiše o poreklu muslimanskih sekti i derviških redova u Bosni, a sve su to nerazjašnjene pretpostavke. Ipak, jasan je cilj koji se postiže povezivanjem bogumila sa islamizacijom, jer prema tome, ispada da su muslimani naslednici islamiziranih bogumila, koji su navodno bili većinski element, i samim tim nosioci versko-državotvornog karaktera u Bosni. U skladu sa takvom teorijom, današnjim muslimanima bi pripala čast autohtonog bosanskog stanovništva, a ne pravoslavnim Srbima koji su zaista bili starosedeoci, apsolutna većina i činili vladajući sloj u Bosni i Hercegovini, što dokazuju pored ostalih i turski zapisi.
U suprotnosti od povlašćenih muslimana i islamiziranih Srba bili su pravoslavni i katolički hrišćani, čija je sudbina bila slična u svim delovima islamsko-osmanskog carstva. Hrišćanska raja je bila opterećena mnogim nametima, koji su se ogledali u velikim obavezama prema spahiji, koga su izdržavali i redovno mu uz druge poreze davali i ispendžu, ličnu dažbinu u novcu koja se davala ne samo po glavi domaćina, nego za svako muško dete u kući. Pored toga, raja je plaćala džizju, harač namenjen za sultana. Međutim, obaveze prema carevini morali su ispunjavati i muslimanski seljaci, a glavno im je bilo da plaćaju porez na imanje (resm-i ćift) koje je u defterima upisano na ime hrišćana.
Krajem XV veka Srbi iz Bosne i Hercegovine, opterećeni neizdrživim nametima, a stameni u očuvanju pradedovske pravoslavne vere, počeli su napuštati rodna ognjišta i utičište od besnih agarjana potražili u krajevima kojima su vladali Mleci i Austrija. To nije predstavljalo dugoročno rešenje za srpski narod jer su se našli na teritoriji agresivnog rimokatolicizma, koji je slično muslimanima organizovano sprovodio proces prozelitizma.
U redovima srpskih izbeglica bili su dinasti, vlastela i vitezovi, koji su prebegli narod okupili oko sebe i postepeno izgradili srpski pokret sa veoma značajnom ulogom u odbrani Evrope od Turaka. Ta uloga predvodnika srpskih krajišnika pripadala je Vuku Grguroviću, unuku despota Đurđa, koje je prešao iz turske u ugarsku službu pod barjak kralja Matije Korvina. Korvin ga je nagradio sa nekoliko sremskih tvrđava i zbog velike pomoći u ratu protiv Čeha podario mu zvanje: "despot kraljevine Srbije (Raške)". U sastavu ugarske vojske, despot "Zmaj Ognjeni" je učestvovao u ratu protiv Čeha i Poljaka, a kasnije je dobio naređenje da tuče muslimane gde god stigne i pravoslavni narod prevodi u podanstvo ugarskog kralja. Tom prilikom zauzeo je Šabac i oplenio i uništio gradove Srebrenicu, Kučlat i Zvornik. "Iz Bosne je doveo veliku množinu srpskih stanovnika i sve ih naselio po srpskim mestima"4. Za despotove "krilate zmajeve" nije bilo pauze u borbi sa Turcima, pa su se tako proslavili u mnogim kasnijim borbama po Bosni, harajući mnoga mesta, a između ostalih i Vrhbosnu (Sarajevo) 1480 godine.
U istoriji Bosne i Hercegovine celokupan XVI vek obeležen je bio zulumima, gonjenjima, stradanjem i islamizacijom srpskog pravoslavnog naroda, koji je i pored nesnosnih uslova života uspeo opstati i očuvati veru, običaje, i identitet. U svim tim mukama koje su snašle srpski narod, bila je i Srpska pravoslavna crkva, koja je roditeljski tešila, srdačno pomagala i pastirski čuvala svoje napaćeno stado.
