Piše: jerej mr Nikola M. Gavrić

Sveti vladika Nikolaj je bio veoma interesantna ličnost, vrstan pisac, ali i komunikator koji je umio da određene društvene probleme i ljudska pitanja analizira i prikaže u sasvim drugačijem svetlu od onog na koje je normalni racionalistički um navikao. Time je plijenio pažnju slušalaca i čitalaca.

Komunikacija svetog vladike Nikolaja odvijala se dvosmjerno, tj. jedan proces se odvijao između njega i Boga, a drugi, između svetog vladike i ljudi dobre volje i vjernika. Vladika se pismom obraćao i pojedincima ukazujući im na rješenja njihovih duhovnih problema, a tu su pisma kasnije štampana. Direktna komunikacija vladike Nikolaja bila je: propovijed, predavanje, lična komunikacija sa jednom ili više osoba, dok je indirektna komunikacija bila preko časopisa i knjiga: članci, ogledi, studije, polemike, knjige.

Osim ovoga, imamo obraćanja ili tekstove koji su prevashodno pisani radi misionarskih ciljeva (sabrana su i objavljena posmrtno kao "Misionarska pisma"; zatim obrazovno-vaspitni, etičko-vaspitni tekstovi; stručno-teološke rasprave, studije i ogledi među koje možemo uvrstiti i njegove molitvene oglede i radove sa filozofsko-sociološkim sadržajima.

Možemo, dakle, naglasiti da su komunikacioni procesi kod svetog vladike Nikolaja bili i višestrani i višesmjerni. Sam vladika je sebe izlagao molitvenom tihovanju, postu i liturgijskom životu, u cilju ostvarivanja komunikacije sa samim Bogom, ali i svetiteljima i angelima, sa jedne strane, te sa vjerujućim narodom sa druge. Kod Nikolaja često se može pratiti (sociološka) definicija Crkve kao "naroda Božijeg" (1. Petr. 2, 10) koji i kao zajednica i kao pojedinci imaju potrebu za živom i višesmjernom komunikacijom. U tom procesu Nikolaj nije bio izlovan od svoje socijalne (sociološke) sredine. Aktivno je živio život, kako svoje eparhije (dakle žive Crkve), crkvene i liturgijske zajednice, ali i život sveukupnog srpskog naroda i cjelokupne vaseljene.

Sveti vladika Nikolaj je pomno bilježio sve ono što je smatrao važnim i što je zasluživalo osvrt i tumačenje, moralni sud, odnosno vaspitno-obrazovno reagovanje, a sve to na osnovu Svetog pisma. Upravo taj momenat je originalan kod vladike Nikolaja, način na oji je tumačio spomenuta pitanja. Svako pitanje koje je razmatrao sveti vladika precizno je analizirano sa teološke tačke gledišta, a njegovo poznavanje Svetog pisma i opšte obrazovanje, književni dar i smisao za komunikaciju davali su kao krajnji rezultat veoma ubjedljive odgovore koji nisu mogli ostaviti nikoga ravnodušnim.

Naravno, komunikacioni proces kod vladike Nikolaja nije se zaustavio samo na teorijskom ili jednosmjernom postupku. Nikolaj je bio i dobar organizator, čovjek koji je svoja teološka znanja pokušao da sprovede u djelo. To se najviše ogleda u njegovom radu sa bogomoljcima, koji su se snažnom voljom trudili da plamen vjere i određenu pravoslavnu tradiciju sačuvaju do boljih vremena. Među bogomoljcima je i djelo svetog vladike Nikolaja živjelo i čekalo svoje vrijeme da postane sveprisutno i javno, kada će postati kamen temeljac vjersko-nacionalne obnove.

Sveti Nikolaj Srbski (kako ga nazivaj Rusi) pokazao se kao vrstan komunikator već pred Prvi svjetski rat, ali vrhunac dostiže tokom rata i u posleratnom periodu. Svojim propovijedima, besjedama, predavanjima i sl. podizao je moral srpskom narodu, objašnjavao strancima politiku i ciljeve srpskog naroda, zagovarao hrišćanske vrijednosti... Rezulatat ovog procesa je bio uvećan ponos Srba i uvećana želja za slobodom, pravdom i drugim vrhunskim vrijednostima. Tako u knjizi objavljenoj 1915. godine u Njujorku, metaforičkog naslova "Ustanak robova", Nikolaj piše, obraćajući se Amerikancima, sljedeće: "Je li Amerika forum slobode? Ja mislim, da je to njena glavna titula, glavna zasluga i najzad, glavna razlika od barutne Evrope. Onda neka je dozvoljeno meni, robu, da u ime robova progovorim slobodnu reč na tome slobodnom forumu."

Na ovom forumu Nikolaj je obavijestio Amerikance, sudeći po krajnjim rezultatima veoma uspješno, o problemu Srba sa rimokatoličkom Austro-Ugarskom monarhijom. Evo jednog karakterističnog pasusa u kome episkop Nikolaj na sebi svojstven način tumači borbu Srba za slobodu: "I mi smo tupili našim kostima turske sablje i našim leševima sputavali i obarali horde, koje su srljale kao planinski vihor na Evropu, i to ne za jednu deceniju, niti za jedno stoleće, nego za sva ona stoleća, koja leže između Rafaela i Šilera, za sva ona bela i crna stoleća,kada je Evropa vršila reformaciju vere, reformaciju nauke, reformaciju politike, reformaciju rada, reformaciju celokupnog života. Rečju, kada je Evropa vršila smelo korigiranje i bogova i ljudi iz prošlosti, i kada je prolazila kroz jedno čistilište, telesno i duševno, mi, strpljivi robovi, klali smo se s neprijateljima njenim na kapijama branaći ulaz u to čistilište. I drugom rečju, dok je Evropa postajala Evropom, mi smo bili ograda njena, živa i neprobojna ograda njena, divlje trnje oko pitome ruže."

Majstor neposredne komunikacije,s veti vladika Nikolaj Velimirović, u jednom pasusu citiranog djela ističnj i značaj slušalaca (u ovom slučaju Amerikanaca), u drugom pojasni problem naroda kome pripada, istovremeno, ne vrijeđajući vjerks osjećanja protestantskih slušalaca, koja je, u većini, bila saveznika pravoslavlja tokom Prvog svjetskog rata.

Ovo komunikativno majstorstvo svetog vladike nije bilo odlika samo ovog segmenta njegovog rada, nego je u punom sjaju izraženo i kada je govorio o običnim, svakodnevnim, društvenim temama i problemima.

Nikolaj usvaja novi ideal u vaspitanju. Kakav je taj novi ideal vaspitanja koji teži miru? To je jedna reč: novi ideali u vaspitanju, svečovečnost. Ovaj novi ideal u sebi sadrži, zapravo, sgtare hrišćanske vrijednosti - dobrotu i odgovornost. "Svrha vaspitanja", govori sveti Nikolaj, "nije da se stvaraju velike ličnosti, nego da se prave cigle za zgradu, tj. tvoriti dobre i odgovarajuće članove jednog zajedničkog tela i podesne razlike za jedan opšti rad".

Pitanju svečoveka sveti Nikolaj Velimirović se ponovo vraća u ogledu "Reči o svečoveku".

O herojima "našeg vremena"
Naravno, komunikacija svetog vladike Nikolaja Srpskog sa ljudima dobre volje, kako pravoslavcima tako i ateistima i inovjercima, sadrži i niz besjeda, propovijedi, obraćanja, koje su na neki način sačuvane, posebno u vremenu trajanja Drugog svjetskog rata i poslije njega, kada je bio problem sačuvati neke od vladikinih besjeda ili predavanja, a kao takve bile i manje poznate srpskoj javnosti. Jedna od takvih besjeda koja je privukla našu pažnju jeste ona o problemu herojstva.

Uočavajući važnost heroja za jednu generaciju, NIkolaj postavlja pitanje: "Da li ima heroja i u našem vremenu, ili oni svi pripadaju isključivo prošlosti? To je pitanje koje nas uvek uznemiruje, kad god pogledamo po jednolikoj masi ljudi, zauzetoj sitnim brigama i zagrijanim sitnim strastima. Da li su heroji privilegija samo prošlih vremena, i da li je naše vreme samo zborište malih i osrednjih ljudi?"

Dajući odgovor na ovo važno pitanje, sveti vladika Nikolaj čitaoca prvo upoznaje sa stanjem kakvo je danas, tj. u njegovo vrijeme. "Prošlosti pripada ona klasična omladina, koja je uzela da mladuje, i koja je mladovala takmičeći se u herojskim delima i vrlini. Na mesto te omladine sadašnjost pokazuje jedno razdražljivo i histerično mlado pokoljenje, koje se u 1-oj godini takmiči u poroku, koje se u 16-oj svojoj godini već odriče prošlosti, u 17-oj odriče sadašnjosti, u 18-oj oseća se potpuno zrelo i staro, u 19-oj izvršuje ubistvo, a u 20-oj samoubistvo". Naravno, ovaj vrijednosni regres nije moguć, smatra vladika Nikolaj, i bez potiskivanja nosioca hrišćanskih ideala, odnosno dovođenja i ukazivanja samo na "pigmejske nosioce hrišćanskih ideala, kakvi ni u jednom drugom vremenu ne bi činili čast svoj uzvišenoj veri". Zamena vrednosnog sistema, koja je prema Nikolaju tako očigledna, dovela je do situacije u kojoj njegova generacija nije imala snage ustati protiv ovog zla.

Na kraju, sveti vladika daje šansu svima da postanu heroji, pošto prostora ima u svim sferama ljudskog rada, nauci, poltici, roditeljstvu, donatorstvu... Dakle, šansi za realizaciju herojskih dela ima i u sadašnjosti, a Nikolaj slušaocima i čitaocima sugeriše sledeće:

"Ako me pitate, gde je heroj našeg vremena, ja ću vam kazati, draga braćo: zagledajte svak u sebe, možda je u vama. Gle, nijednog od vas niko tako duboko ne poznaje kao što vi sami sebe poznajete. Samo duh koji je u čoveku poznaje čoveka.

Onaj će od vas biti heroj, koji oseti ritam, po kome korača život u sadašnjosti.

Onaj će od vas biti heroj, koji poštuje i ljubi život u sadašnjosti kao i prošlosti, i ne želi da bude na drugom mestu u vremenu, no na ovom, gde je sad.

Onaj će od vas biti heroj, kome nauka ne zatvara oči no otvara, i koga nauka raduje a ne žalosti, i kome nauka jača nadu, a ne čupa je, i podiže srce a ne gnječi ga.

Onaj će od vas biti heroj, koji kao političar veruje u srećnu zvezdu ovog naroda, i verom svojom gleda tu zvezdu nanebu budućnosti i k njoj krmani i upravlja brod, na kome se mi svi nalazimo.

Onaj će od vas biti keroj, koji se kao roditelj žrtvuje za dobro svoje dece, a kao građanin za dobro svoje zemlje, a kao čovek za dobro celog čovečanstva.

Onaj će od vas biti heroj, koji trpi, no kome trpljenje ne malaksava ni veru u Boga, ni nadu na svetlije dane, ni ljubav prema životu.

Dovoljno je, draga braćo, da nađete u sebi herojstva ma koliko jedno zrno gorušičino. Stavite pored toga zrna herojstva još jedno toliko zrno vere, i vi ćete moći brda pokretati, i moći ćete reći: neka Srbija bude srećna, i Srbija će morati biti srećna."