Ovaj naslov je deo rečenice na kraju predgovora Nenada Baračog za Notni zornik srpskog narodno-crkvenog pojanja po karlovačom napevu, koji je on marljivim zapisivanjem pevanja (pojanja ili napeva) u crkvi, u Somboru, sačinio. Datum završetka njegovog rada na notopisanju crkvenih melodija je 31. avgust 1923. godine. Pojanje, crkvene pesme - napevi ili melodije, je daleko starije od zapisa, stvarano i očuvano usmenim predanjem, i nije zatrto ili zaboravljeno zahvaljujući pametnoj odluci i istrajnom radu zapisivača.

 Srpske crkvene muzike (pesama - melodija) ima najviše u sličnim zbornicima. U komponovanoj liturgijskoj literaturi (srpskoj) skoro da je samo kompozitor Stevan Mokranjac prisutan u Srpskoj crkvi i njegova se Liturgija oslanja stilom na narodno crkveno pojanje. Ovu liturgiju (njene pesme) mnogi vernici prepoznaju i pevaju, ona je usađena u pamćenje generacija i nosi srpsko obeležje i u širem krugu kulture naroda. (Dve liturgije Tajčević Marka pevaju se koncertno, od Kornelija Stankovića su ostale duhovne pesme; pevaju se ređe, i njihov stil je manje prepoznatljiv; kontinuiteta nema u pravom i punom smislu). Pored Stevana Mokranjca još i dela (liturgijske pesme) Rusa, (Česnokova i Bortnjanskog), veoma inspirisana i duhovno bogata, pevaju se i čuju često na Liturgiji; narod ih skoro kao švoje" prepoznaje.

 Izvorno srpske, narodne, melodije su one koje su notopisci, sveštenici-melografi ili muzičari, stavili u note pre i oko 1900. godine. Posle veoma duge usmene tradicije, to je bio rad od neprocenjive vrednosti. Kako je kroz usmeno prenošenje narodno stvaralastvo očuvano ali i bivalo izloženo nekim promenama, veliki je značaj melografskih radova "romantizma" i ranog dvadesetog veka.

 Srpsko pojanje nalazimo dalje u Srbljaku, Cvejića (pesme srpskim svetiteljima, po karlovačkom napevu-pevanju), a pre svega u velikom, značajnom, Mokranjčevom delu (Opšte pojanje i Osmolasnik), po beogradskom pevanju.

 U vekovnoj praksi je pojanje opstajalo na umeću pojaca starijih generacija, koji su obučavali svoje mlađe u svome vremenu. Današnje vreme je ponovo krizno, već par decenija broj ovih pojaca opada. Obučavanje mlađih pevača je u opadanju takođe, poznavanje melodija i autentičnost stila pojačkog se gube i mogle bi se potpuno izgubiti.

 Nije teško zapitati se, a šta će se ubuduće pevati u srpskim crkvama? Da li će se očuvani identitet nacionalno-duhovnog i crkvenog nasleđa održati? Ironični splet okolnosti, da i posle zapisivanja većega dela narodnog pojanja, nema dovoljno obučenih pojaca, da u praksi nastave i održe srpsko pojanje, veoma zabrinjava.

 Ako razmislimo o svakoj hrišćanskoj naciji, to jest, kako je u njoj Crkva u narodu živa, to će nam pokazati prisustvo naroda i njegovoga stvaranja (narodno- crkvenog pojanja) u crkvi, kao i pamćenje pesama. Pamćenje dolazi čestim dolascima i slušanjem pa i pevanjem za vreme službe. Crkva i narod imali su jednu od glavnih "avenija" u narodnom crkvenom pevanju, pogotovo u dugoj i često tragičnoj istoriji naroda. Takva se istorija odražavala negativno u onome što se smatra kulturnim identitetom i kontinuitetom naroda. Često je nedostajala ili sloboda ili dovoljna ekonomska moć da se odlučuje o svom životu- životu nacije. Ipak, uprkos nenaklonjenoj istoriji, dosta je sačuvano zahvaljujući pojcima i, kasnije, melorgafskom radu u "poslednji čas, sa mnogo mara i ljubavi". Istina je da se "poslednji čas" javlja ciklično, ne samo nama, i drugim nacijama. Istrajnost je već bila od koristi, ima dovoljno materijala za prepoznavanje.

 Kako održati sačuvano i dalje ga razvijati, moglo bi biti sledeće pitanje. Kao i do sada, na znanju - umeću pojaca, i na njihovom obučavanju. Kako Srpska pravoslavna crkva ima uvid u život pravoslavnih crkava drugih naroda (još više u dijaspori), veoma je dobro za srpsku kulturu i život i delanje Srpske crkve razmotriti šta su činile i čine, i poznavati njihovu pevanu tradiciju. Ima sasvim dobrih uzora u očuvanju autentičnih pesama i stila crkvenog pojanja. Niko ne mora da smišlja sve od početka, treba brižljivo nastavljati. Novi pojci-pevači u crkvi i horovi će samo nastaviti slično i vremenu skladno.

 Šta su učinile pravoslavne crkve većih tradicija ili naroda, kao ruska ili kao grčka? Grčka se drži veoma stare, kroz vekove malo varirane tradicije, i to je konzervativni i pouzdan stav u crkvenoj praksi (tu imamo zajedničke ali davne početke). Ruska crkva je dalje razvijala i dodavala novije "materijale", komponovane pesme i liturgije bliske svojoj kulturi. Bogatstvo te crkvene muzike je neosporno. Naročito u liturgijskoj literaturi, horskim kompozicijama značajnih kompozitora, na liturgijske tekstove, za pevanje novijih liturgija u crkvi. Starije rusko crkveno-narodno pevanje ima više stilova i pevano je u manjim mestima, i ređe, ali je zapisano i proučeno. (Kakva je sadašnja situacija i odnos vrlo starog pojanja sa novijim nije poznato piscu ovog teksta).

 Naše je pevanje negde između. Sačuvano je dosta starijih pesama, narodnog porekla, i pojanje je (istorijski posmatrano) prilagođenije tzv. zapadnom tonalnom sistemu. Dakle, prilično izmenjeno u poređenju sa starim grčkim modelima. U poređenju sa ruskim pevanjem u crkvi, javlja se prvo pomisao na naše siromaštvo u liturigjskoj komponovanoj muzici za Crkvu, zbog čega su ruski kompozitori i delovi njihovih liturgija postali stalni deo u našim službama. (Ovo je rečeno samo da se pokaže najvidljivija razlika, i u glavnim crtama, ako želimo da se osvrnemo na najveće pravoslavne crkve i njihovu praksu, a to ne može biti loše. Ruska crkvena muzika je duhovno obogatila naš crkveni život i nije joj upućena nikakva kritika u tom smislu).

 Prisustvo ruskih liturgijskih pesama je veoma odomaćeno i duhovno vredno, i sasvim sigurno i dalje obogaćuje službe u crkvi. Grčko pojanje, sa druge strane, je veoma interesantno zbog arhaičnosti mnogih napeva (verovatno bližih originalima drevnog Pravoslavlja). Izuzetno je vredno kao veza sa izvornim ritualom, stilom pojanja i istorijom Pravoslavne crkve, u kojoj smo mi, Srbi, jedna veća grupa. Svakako je važno održavati svest o toj vezi kao sto su uvek važne sve istorijske činjenice (koje treba imati u vidu i koje ne treba zanemariti u svakom razmišljanju o opštijim temama u Pravoslavlju).

 Najzad, ono što srpska narodna pesma davno ušla u praksu, predstavlja, je veza sa nama samima, sa našim korenima narodnim (nacionalnim) i istorijom nacije koja je prošla veliki put u zajedništvu, narodno- crkvenom (ili duhovnom). Narod je zadržao i odrzao Srpsku pravoslavnu crkvu i u vreme službene zabrane. Narod je nastavljao da živi sa svojom Crkvom u opasnim i težim vremenima jer je Pravoslavna crkva zadržala narodni karakter vekovima. Oni "koji imaju" i oni "koji nemaju" su zajedno u Crkvi. Elitističcka Crkva nije tipična za srpsku istoriju pa ni za sadašnjost. Time je i srpsko narodno crkveno pojanje, ili srpska crkvena muzika, u biću vere i crkvenog života. Sa mnogo mara i ljubavi ne treba podceniti naciju koja može daleko više i duže da stvara, pa i u sadašnjim vremenima, i da napreduje u "muzičkom delu duhovnosti" i u crkvenom životu da ostane prisutna. Malo planiranja i rada može da izrodi velike rezultate. Sada je ostalo da u pristigloj generaciji sa marom i ljubavlju nastavimo obučavanje pevača (pojaca) u srpskom, štarim stilom", pojanju i da postepeno, po uputstvu i uz blagoslov naše Pravoslavne crkve, dalje radimo i na novoj muzici.

 

Svetlana Maksimović