Pise: D. Mrkic

  Kad je Nikola Tesla (1856-1943) posljednji put odlazio iz svog rodnog kraja u Lici, posto je sahranio majku Djuku (1822-92), rodjenu Mandic, ponio je sobom u Ameriku dvije stvari pokojnog oca Milutina (1819-1979): diplomu, koju je ovaj primio 1872, uz Carski krst za zasluge, Prvog reda (sam Krst se izgubio) i Bozidarev Sluzebnik - knjigu srpske pravoslavne Liturgije. Sluzebnik se vjerovatno nalazio vec duze vremena u svojini Teslinih predaka: racuna se da su Mandici i tesle dali srpskom narodu 36 svestenika samo u godinama od 1750. do 1941.

  Poslije Nikole Tesle, Sluzebnik je preuzeo njegov necak Sava Kosanovic. Kosanovic je, eventualno, sluzio kao jugoslovenski ambasador u Vasingtonu (1946-50 godine) i 20. aprila, prilikom oprostajnog susreta s ondasnjim predsjednikom, Trumanom, poklonio mu tu rijetku i vrijednu knjigu. Truman je, jos 1956. godine, pohranio knjigu u Biblioteci Harry S. Truman u gradu Independence, Missouri. (Teslinu naucnu zaostavstinu Kosanovic je uspio izbaviti iz jednog njujorskog skladista i, 1949, poslati u Beograd, gdje je, nekoliko godina kasnije, otvoren i Muzej Nikole Tesle).

  Taj Sluzebnik molitvenih obreda za sve prilike, stampan je u Veneciji, 1519. godine: malog je formata, 22x17 cm - 30 hartija prelomljenih u 240 stranica; pisan na srpsko-crkvenoslovenskom jeziku, na zavidnoj umjetnickoj visini: dekorativni elementi se preticu inicijalima, zastavama i takozvanim duborezima; pocetni inicijali, i dijelovi teksta, pisani su crvenim slovima; korice su ukrasene s dekorativnim rezovima. Ne zna se koliko je knjiga stampano; ali obicno se tvrdi da u javnoj biblioteci u beogradu, postoje jos tri kopije, od kojih je samo jedna kompletna. U Teslinom primjerku nedostaju posljednje cetiri stranice.

  Ovaj Sluzebnik, blagorodan i plastican, hrabar i iskren kao prva ljubav, citali su, cuvali i ucili napamet, ljudi s Bozje strane, sve od 1519. godine pa do Milutina Tesle, posljednjeg svestenika koji ga je upotrebljavao u crkvenim obredima. Knjiga je isla iz generacije u generaciju, iz crkve u crkvu, iz ruke u ruku, i zborila rijeci misterije, tajne i cuda cemernom narodu Krajine, i pomogla mu da prezivi nemilosrdne vjekove nedaca i nesreca. Knjiga je bila maltene izrabljena u toj vjerskoj i narodnoj sluzbi, ali je sve izdrzala i sve nadzivjela.

  Sluzebnik je prvi put popravljen 1892. godine, i potpuno obnovljen, opet u Njujorku, 1977. godine. Ovaj drugi put, konzervatori su knjigu rasparcali i u detalje pregledali: tu je bilo 111 neparnih stranica, 40 stranica bez bar jednog uva, 345 mrlja znoja, a mozda i tezeg ljudskog iskustva: svaka stranica je posebno isprana i raskiseljena u tekucini magnezijskog bikarbonata, i onda su sve opet povezane i ukoricene s neobjeljenim pamukom. Knjiga je ociscena, kao zemlja kad je pokrije snijeg; kao selo, kad zanijemi; kao srce sto je ostalo u rodnom kraju.

  Cetiri stranice, sto nedostaju vjerovatno od samog pocetka, bile su zamijenjene s dvije druge stranice, dopisane rukom, kao posljednja poruka njenih socinitelja.

  Ovo zapisa covjek koje je obezbijedio materijalna sredstva za stampanje:

  "Iz toga razloga, ja, Bozidar Vukovic, sin Djordjev, iz Podgorice, gresan i beznacajan medju ljudima, saznavsi prazninu, prolaznost i kratkocu zivota i da smrcu zavrsavaju sve stvari - ziveci u to vreme u zapadnim dijelovima Italije, u slavnom gradu Veneciji, gde je Bog prisutan, uz pomoc Svetog Duha i njegove ljubavi, potrudio sam se za slova koja ce zadovoljiti sve citaoce. Ja sam napisao jednu knjigu korisnu za dusu, Knjigu Svete Liturgije, na kojoj se vrsi beskrvna bozanska zrtva za prosvjecenje crkava Bozjih."

  Bozidar je rodjen oko 1456. godine. Ne zna se, kad je i kako dospio u Veneciju. tu je, 1519. godine, osnovao stampariju, i vazio za stampara od glasa i uticaja na razvitak rane knjige i graficke umjetnosti, ne samo u srpskim zemljama, nego i u Grckoj, Rumuniji i Rusiji. Umro je 1546. godine. (Stamparija je nastavila sa radom sve do 1591. godine, najvjerovatnije pod rukom Bozidareva sina Vicenca).

  A ovo su rijeci jednog od nasih najranijih slovoslagaca:

  "Ja na koljenima molim sve one koji budu pojali, citali ili kopirali ovu knjigu, da moje greske isprave i da blagosiljaju, a ne kunu nas koji smo radili na njoj, jer nju nije pisao Sveti Duh ni andjeo, vec teska ruka i dusa covjekova, gresna i umorna. Po naredjenju Majstora Bozidara, na ovom poslu radio sam ja, osamljeni monah Pahomije iz Crne Gore, iz Rijeke, ciji je grob Otadzbina, a zamlja Majka. Ja vas molim, ocevi i braco, koji budete pojali iz ove knjige, ispravljajte, jer iako je neko slovo nezgrapno, ono je slatko kao med, slatko iako na kori. Pojajuci, sjetite se sluge Bozjeg Bozidara, koji pribavi ova slova. Blagosiljajte i njega koji je pisao ovo, a ne kunite ga, da tako i vama bude. Ova bozanstvena Knjiga Liturgije zavrsena je od ... septembra do augusta ... 1519. godine po Rodjenju Hristovu."

  O Pahomiju se ne zna nista drugo.