Pise: Dragan Lakicevic, Beograd

  Srpski pravoslavni manastir Moraca rodjen je 1252. godine na reci Moraci i u zemlji Moraci. Podigao ga je veliki knez ili kralj Stefan Nemanjic, sin Vukanov, unuk Nemanjin, sinovac Svetoga Save. Nad zapadnim vratima, uklesano je, u mermeru, pravilnim slovima, kojima se i danasnji umetnici pisma dive - datum i ime osnivaca i posveta hrama - Uspenju Presvete Bogorodice.

  S druge strane, pamcenje i legenda, za koje sedam i po vekova nije veliko vreme, kazu da je materijal za zidanje hrama donesen iz majdana sige u Tusinji - dan hoda od Morace - i da su kamene kocke, od majdana pa do temelja manastirskih, dodavali - ruka ruci - ljudi, narod poredjan jedan do drugoga - preko brda, kanjona, klisura, suma i livada. Tako hram nije podigao samo njegov osnivac Nemanjic, nego i svi ljudi koji su kamen dodavali i svaki svojom rukom dotakli.

  Stefan Nemanjic podigao je hram, a hram je podigao zemlju i reku i ljude - nas: one nekadasnje kao i ove danasnje. Ucinio da postojanje i zemlje Morace i reke Morace i plemena - Donje i Gornje Morace i Rovaca - bude smisleno - u veri i kulturi. Od tada, evo vec 750 godina, mi u Moraci znamo da od svega ima nesto starije - manastir, i vaznije - vera.

  Duga je i razudjena istorija Morace. U njoj su vera i kultura, arhitektura i slikarstvo, poezija i sloboda - sjedinjeni i nerazlucivi, a dodiruju se i sastavljaju sa osnivanjem nasih manastira - Studenice, Sopocana, Mileseve i svih ostalih. Sa Hilandarom Moraca ima neprekinute veze. U srednjem veku tu su bili ribnjaci hilandarski, a pocetkom 17. veka, u Moracu iz Hilandara dolazi veliki slikar fresaka Georgije Mitrofanovic koji likovnom lepotom nadoknadjuje deo izgubljenog morackog zivopisa iz 13. veka.

  Moracu su, sudeci po sacuvanim freskama u djakonikonu, slikali najbolji majstori 13. stoleca. Ako su velicanstvene freske o Proroku Iliji, slikane na osnovu Knjige o Carevima iz Starog zavjeta umetnost najviseg reda i u vrhu evropskog srednjevekovnog slikarstva, sta je tek bilo naslikano u glavnim delovima morackog hrama, na velikim povrsinama - sto je sve unistila turska pohara pocetkom 16. veka, kad je manastir spaljen, a krov oboren i odnesen. Oko 70 godina Moraca postoji bez krova. Turci ne daju da se crkva pokrije, a iguman krisom svetinju pokriva granjem i brvnima, dok straza na Pegu i Crkvini ne javi da od Kolasina dolaze Turci i da takav krov valja ponovo oboriti u manastir.

  Na zidu morackom upisan je datum Boja na Kosovu. To je tamo, daleko od Kosova, bio izuzetan datum, koji ce promeniti i sudbinu Morace: Moraca ce posle Kosova vise biti zbeg nego saboriste i svetiliste, ali liturgija i molitva nikad nece utihnuti.

  Srpski kralj Milutin prvi obnavlja Moracu, ali je povelja o tome nestala, verovatno u 20. veku, kada i ona osnivacka povelja kneza Stefana, koju je 1841. godine opisao ruski naucnik i putnik Jegor Kovaljevski, a samo koju deceniju docnije arhimandrit Nicifor Ducic je vise nije nasao.

  Prema predanju, Kolo Presvete Bogorodice, sa ikonama i polijelejem, darovala je Moraci nasa kneginja Milica, koja je isto nemanjickog porekla. Najverovatnije u osmoj deceniji 16. veka, sticu se okolnosti da se poruseni manastir obnovi. Lokalni knez Vucic Vucetic, najverovatnije Rovcanin, uz pomoc Makarija Sokolovica koji tada stoluje u Peckoj Patrijarsiji, i uz blagonaklonost Mehmeda Sokolovica, u Carigradu - obnavlja Moracu. I svedocenje o tome ostalo je zapisano srpskoslovenskim pismenima na starom natpisu, i freskom na kojoj je bez oreola prikazan covek vucjeg imena i prezimena Vuca Vucetic, sa Arhandjelom Mihailom - slavom Donjomoracana.

  Slikari 16. veka nisu bili najbolji, ali su unisteni zidovi osvanuli u najlepsim bojama namesto gara i rupa od nadzaka i otomanskih orudja. Ali su zato krajem 16. i pocetkom 17. veka u Moracu dosli majstori najveceg ranga: pomenuti Georgije Mitrofanovic, zatim pop Strahinja iz Budimlja, majstor Jovan ili Kozma, njegov ucenik Radul iz Hercegovine. Njihove freske i ikone i danas se tumace sa zarom i odusevljenjem...

  Radulova ikona Svetoga Luke, na kojoj jevadjelista sam slika Bogorodicu Odigitriju, uokvirena je kompozicijama iz Lukinog zitija, medju kojima se nalazi i scena zidanja Morace, ali je najzanimljivija scena na kojoj Luka razdaje imanje mnogima, a tamo po strani sedi, odsutan i zagledan u daljinu, slepi guslar - verovatno realistican, snimljen negde oko manastira gde su se guslari najcesce okupljali.

  Ostatak 17. i 18. veka Moraca uglavnom provodi u miru - sluzbi i molitvi. Turci je mnogo ne uznemiravaju. Kaludjeri moracki tada dospevaju do Kalenica i do Manasije i tamo, donoseci knjige i sasude, obnavljaju manastire koji su - kaze Sreten Petkovic - tada, u Srbiji, posle seobe, ponovo propevali.

  Onda, opet, dolaze teska vremena. Ceo 19. vek na Moracu nasrcu Turci - od Niksica i od Kolasina. Veziri od Skadra i od Travnika znaju da se u Moraci, orlovom gnezdu, skrivenom medju mracnim planinama, skupljaju hajduci i nepokorni Srbi, okupljeni oko arhimandrita i svete lavre. Salju velike vojske da sagore svetinju i uniste svetu slobodu. Moracani brane manastir. Priskacu u pomoc i Uskoci i Drobnjaci, Rovcani i Vasojevici. Bojevi za Moracu opevani su u mnogim pesmama, pa i u zbirkama V. S. Karadzica, S. M. Sarajlije, "Ogledalu srpskom" P. P. Njegosa.

  U Morackoj odzakliji dogovara se o pohodu na Smail-agu Cengica, haracliju mu iz Gacka, o junastvu Mika Radovica nad kolasinskim zulumcarom Asan-begom Mehicem... Starac Dobri iz Mazuranicevog speva "Smrt Smail-age Cengica" jeste moracki arhimandrit Dimitrije Radojevic, cuvar stare lavre, koji je podizao crkve i mostove sredinom 19. veka. Cetinjski mitropoliti Petar I i Petar II salju poslanice i amanete u Moracu, a odande dobijaju dobre vesti o borbi za slobodu i Krst, kao i darove - zulumcarske glave... Crnoj Gori Moraca ce se prisajediniti u 19. veku.

  U 20. veku, kao i cela Srpska crkva, strada i Moraca. 1952. godine, na 700-godisnjicu, u morackoj porti spaljeni su ostaci manastirske arhive i biblioteke. Bezboznici su tako unistili i dokaze da su se rodili i da uopste postoje.

  Ali, u isto vreme, iz moracke skole i crkve i duhovnosti izlaze svestenici koje obelezavaju istoriju Srpske crkve 20. veka. Moracki iguman Mitrofan ban postace mitropolit crnogorsko-primorski. Moracanin Gavrilo Dozic bice i mitropolit crnogorski i patrijarh srpski. U Moraci - njenim brdima - rodio se i odrastao sadasnji mitropolit crnogorsko-primorski zetskobrdski i skenderijski i egzarh Peckoga trona Amfilohije.

  Moraca zraci - vekovima i ljudskim zivotima. Njen sjaj ogrejao je ne samo monahe i ratnike, nego i pesnike i slikare. Iz okrilja stare lavre vinuo se jezik nekad Starca Raska i Starca Milije i Maksima Skrljica (Vukovih kazivaca, tvoraca "Zidanja Skadra" i "Banovic Strahinje" i "Bas Celika"), a u nase doba Matije Beckovica i Momira Vojvodica i mnogih drugih pisaca. Moraca je ozarila svako svoje dete, cobane i kosce, lekare i inzenjere, i svakog namernika koji je prisao svetoj lavri kao ognjistu vere i slobode...

  Sedam i po vekova - rece nedavno u Moraci nas Mitropolit - mali je period u odnosu na vecnost, ali je ogroman za nase zivote. I ove godine mi osecamo veliku nagradu sto smo doziveli 750 godina ove svetinje i nase duhovnosti. Neka Bog da da i ovaj novi manastir koji nas sada okupljene u ogromnoj zemlji Kanadi greje dozivi velike vekove kao i onaj stari u Otadzbini, na srecu svojih vernika i pastira, i nase majke - Svetosavske crkve.