Pise: Branko Brdjanin-Bajovic

  I premnogo je pisano i govoreno o davno uocenoj odrednici - da je srpska istorija obilovala dramaticnoscu, da bismo i mi ovdje morali da sire govorimo o tome. Nesto manje (mada je i to pitanje argumentovano proucavano) ispitivala se "dramaticnost" srpske narodne epske knjizevnosti.

  Srpska epika ne samo da opjevava i opisuje uzbudljive dogadjaje, sukobe i promjene, sudar karaktera, htijenja, pa i same konkretne dvoboje, nego je cak i po svojoj strukturi u mnogo cemu analogna "dramskoj": mnostvo dijaloga, prije svega, pracenje dogadjaja po "etapama" - od uvoda, zapleta, kulminacije, pa sve do raspleta... Dakle, skoro svih faza poznatih iz osnovnih pojmova o strukturi dramskog roda. Nije onda ni cudno sto je epska narodna, srpska, pjesma nasla svoj moderni korelat u srpskoj drami, i kao da je tamo nastavila da zivi svoj zivot, pomalo kao prekinut izmjenom istorijskih okolnosti i zapisivanjem i objavljivanjem nekadasnje "usmene narodne hronike".

  Skoro da i nema nista prirodnije nego sto se deseilo da upravo srpski dramski pisci posegnu u neisrpsnu riznicu likova i dogadjaja, u "bunar bez dna" srpskog narodnog predanja. Sa jedne strane, bili su tu istorijski velikani kojima je sudbinski bila dodijeljena vodeca uloga aktera u nacionalnoj drami koju je Srpstvo zivjelo u istoriji, a tik uz njih cijela plejada "nebeskih ratnika" koja im je, u legendi i predanju, "rame uz rame" a cesto i ipred, krcila prosjeke kroz "Turke na buljuke". Mnostvo je tih "nebesnika" mitoloskog porijekla, po vjerovanju "zmajskog" ili "vilinskog poroda": i Milos Obililc i Vojvoda Momcilo, pa i njegov "sestric" Marko Kraljevic. Kad se ovoj druzini pridodaju "devet Jugovica, a pred njima Stari Jug Bogdane", Toplica, Kosancic, Relja Krilatica, Srdja Zlopogledja, Strahinic Ban i ini - eto zlatnog i neiscrpnog "revira" srpskim potonjim dramaticarima, iz koga je bilo moguce crpiti gradju bez bojazni da izvor presusi, buduci da im je Istocnik tako snazan, izviruci iz same srzi duhovnog nacionalnog bica.

  Ipak, kad je u centru nase paznje Marko Kraljevic, zpitajmo se otkuda tolika popularnost jednog, kako je konstatovano, "relativno malog dinasta, a uz to dugo vremena turskog vazala", kao najveceg junaka srpske epske knjizevnosti? Od Konstantina Jiraceka do najnovijih istoricara, pa i istoricara knjizevnosti, ova zagonetka nije odgonetnuta. Cini nam se da su najblizi odgovoru Rade Mihaljcic i Radovan Samardzic, kada konstatuju da se prilikom upada Turaka oblast Markova "nesumnjivo zaobilazila blizu cetvrt veka u doba sudbonosnih promena u severnim krajevima nekadaseg Srpskog Carstva. Prevrat je usledio tek posle cetvrtvekovne relativno mirne vladavine, nakon Markove smrti na Rovinama 1395. i ostavio nesumnjivo duboki trag na savremenike" od kojih su se "mnogi (...) rasuli po svetu", noseci sa sobom ne samo uspomenu na napustenu postojbinu nego i na - iz njihove nove pozicije - idilican period Markove vladavine. Skoro literarno i pjesnicki zvuci misao istoricara Rada Mihaljcica: "U lutanju odbeglih, u nostalgicnom raspolozenju, bez nade na povratak, samo je jedan korak od istine do legende".

  I, zaista, samo jedan je korak od (istorijske) istine do legende, i Marko Kraljevic ga je presao, lako i sigurno, da ostane na drugoj, "onostranoj" (legendarnoj) strani dovijeka.

Istorijska drama

  I kod drugih naroda pisu se i izvode, jos prije i jos vise nego kod Srba istorijske drame. U bestrag bi nas navelo i samo nabrajanje svjetskih komada na istorijske teme. Recimo samo da je jos Aristotel definisao neke principe koji bitno odredjuju istorijsku dramu u odnosu prema "obicnoj", te da su mnogobrojne Sekspirove drame upravo "istorijske", da ne pominjemo perjanike francuske tragedije (Korneja, Rasina), i ine.

  Uz sve ostalo, kao ni istoriografiju niti mnoge druge "discipline" nisu Srbi vijekovima niti mogli imati - pa tako ni dramu, u modernom znacenju te rijeci. Uostalom prvu srpsku dramu napisao je ukrajinski Rus, ucitelj u Sremskim Karlovcima, Manuil Kozacinski, juna 1734. godine. Ali od samog pocetka, od "prve prave srpske drame" - "Smrt Urosa Petoga" Stefana Stefanovica (1825) - na scenu su kod Srba izvedene istorijske licnosti, koje su, i time, postali dramski likovi. I, treba li posebno naglastiti, da je vec od 1825. svoj scenski hod po "daskama koje zivot znace" zapoceo i nas Marko Kraljevic.

  Ako je srpska "romanticarska" istoriografija sebe zasnivala na tumacenju narodnog predanja i epike, treba li da nas cudi da i srpska drama, od samih svojih pocetaka, nastavlja tim tragom. Postize se skoro potpuna identifikacija legendarnih sadrzaja (ponekad i u potpunoj suprotnosti) naprema istorijskim cinjenicama. A izmedju ostalog, nastaju tako jos vise udaljeni od istorijskog "etalona" likovi, koji tek imenima, odezdama, dalekim asocijacijama ili sirim kontekstom podsjecaju na svoje izvornike.

  Ono sto je u tome procesu najvaznije jeste to da upravo ti i takvi, novi likovi postaju uskoro, u kolektivnoj svijesti, a mozda i u kolektivno "nesvjesnom", jedini pravi, "originali". Da nije tako, ne bi se jednom od najslavnijih srpskih dramaticara sredine 19. vijeka, Matiji Banu, bilo dogodilo da mu, vodjena literarnom "slobodom" stvorena "licnost" Marka Kraljevica kao izdajnika, koji nagovara Vuka Brankovica na izdaju Lazara i Srpstva, umalo dodje glave! U drugoj verziji iste drame, Matija Ban je jednostavno izbacio lik Marka Kraljevica, spasavajuci ne samo obraz nego (vjerovatno) i nesto mnogo konkretnije.

Dramski motiv - istorijska istina

  Dolazimo, tako, do "srpske specificnosti", kada je dramski tretman "istorije" u pitanju. Rekosmo vec ranije da i drugi narodi, cak i prije i vise, pisu istorijske drame. Ali, cini nam se da nema naroda slicnog Srbima u kolicini uvjerenja u ono sto se odvija na sceni. Skoro da bismo mogli reci kako srpska publika "vjeruje" da je scensko dogadjanje istinska istorijska rekonstrukcija zbivanja! Zabiljezen je slucaj na jednom od izvodjenja "Kolubarske bitke", nedavnih, osamdesetih godina, u Jugoslovenskom dramskom pozoristu u Beogradu, da lik oslovi ostale aktere na sceni sa "Pomoz Bog, junaci", a svo gledaliste, horski, odgovori: "Bog ti pomogo!"

  Da li je to odnos slican odnosima "primitivne svijesti" u susretu sa tehnoloskim cudesima, odnos iskrene naivnosti koja sve uzima "zdravo za gotovo" ili u svemu ima jos po nesto?

  Mislimo da je po srijedi onaj vec ranije uoceni srpski "donji duhovni sloj", ona sveprisutna, uvijek ziva epska svijest - ono sto nas je sve odredilo, "od kolijevke pa do groba", ma gdje i ma kada zivjeli.

  Vjerovatno je u "recepciju" istorijske drame umijesana i srpska egzistencijalna ugrozenost koja traje vijekovima: jedini smo satri i istorijski evropski narod koji bar dva vijeka novog doba ima svoju nacionalnu drzavu kontinuirano, a jos uvijek ratuje za svoje granice, ne samo geografske, nego i etnicke, pa i duhovne! U takvom kontekstu, sta ima prirodnije od toga da nam svi nasi predji, svi nasi div-junaci, povremeno budu savremenici!

  Evo, na kraju i objasnjenja otkuda pojedini istorijski, legendarni, epski i mitski junaci, citava dva vijeka u srpskoj dramskoj literaturi. I, napose, otkuda tu i takav Marko Kraljevic. Pa, kuda bi i kako Srbi, "svi i svuda" i mogli biti i mogli krenuti, ako ne Markovim tragom, stopama Sarcevim, ili barem po pjevu guslarskom i otegnutom jeku struna i gudala!

  Kao sto zapjeva Djordjo Sladoje o nasem odnosu prema epskim junacima: "Sta smo bez njih kad smo s njima ovo", i mi bismo, ovdje i sada, mogli konstatovati da je i srpska knjizevnost, a u njoj dramska literatura, skoro instinktivno prigrlila (cak i prigrabila) stozernog junaka narodne epike, oslanjajuci se na njegovo neprikosnoveno (visoko) mjesto u nasem kolektivnom svjesnom i nesvjesnom pamcenju.

  Tako je i Marko, a i ostale licnosti srpske (dramaticne) istoije, postao lik srpske (dramske) knjizevnosti, od prije dva vijeka, a traje i do nasih dana, i - logicno je pretpostaviti - trajace i ubuduce...