U prva tri vijeka od rodjenja Hristovog, uspomena na Njegovo tjelesno rodjenje nije posebno proslavljana, vec se obiljezavala zajedno sa Krstenjem i ostalim praznicima.

  U nabrajanju hriscanskih praznika, kod Otaca prva tri vijeka nema pomena o posebnom proslavljanju Bozica. Razlog ovome trebalo bi prije svega traziti u hriscanskom pogledu na znacaj tjelesnog rodjenja u odnosu na duhovno rodjenje (krstenje): ovom drugom se davao mnogo veci znacaj, jer je duhovno rodjenje za vjecni zivot duhovni. Otuda se i smrt mucenika za Hrista nazivala rodjendanom.

  Ni po cemu narocito radosno ne bi bilo rodjenje covjeka kada se on ponovo ne bi rodio kroz krstenje. Dakle, praznik rodjenja Hristovog proslavljan je 6. januara (po starom kalendaru), zajedno sa krstenjem i ostalim praznicima. Taj praznik nazivao se Bogojavljenjem, jer se za vrijeme krstenja Hristovog otkrilo Njegovo bozanstvo. To ne znaci, naravno, da je On postao sinom Bozjim za vrijeme krstenja, kako su ucili razni jeretici tvrdivisi da je do krstenja bio samo covjek, nego se u tome trenutku samo objavilo Njegovo bozanstvo.

  Prvo sigurno svjedocanstvo o posebnom praznovanju Bozica datira iz cetvrtog vjeka. Iz njega saznajemo da je Bozic praznovan u Rimu 25. decembra 354. godine, za vrijeme pape Liberija, dok se u ostalim crkvama i dalje slavio 6. januara. Kao jedan od razloga da se pocne posebno proslavljati Bozic 25. decembra navodi se namjera hriscana da umjesto rimskog, mnogobozackog praznika "bogu sunca", posvete ovaj dan istinskom Suncu pravde. Naime, u rimskoj imperiji je od Aurelija do Konstantina, 25. decembra proslavljan neznabozacki praznik "nepobednog sunca", kao zvanicnog dvorskog i drzavnog bozanstva, koje se zvalo Sol invictus ili samo Invictus. Praznik boga sunca slavljen je u Rimu 25. decembra zato sto sunce u ovo vrijeme primetno pocinje da jaca toplinom i svetloscu, sto se smatralo pobedom sunca nad tamom. Ovaj praznik je uz narocito veliku pompu proslavljan za vrijeme cara Julijana.

  Protivno svojim prethodnicima, car Konstantin Veliki je poceo da odaje postovanje Bogu, koji je sunce stvorio, a koga su proroci nazivali "suncem pravde". Po ucenju hriscana, naime, Rodjenje Spasitelja svijeta je takodje pobjeda svjetlosti nad tamom: Hristos je svojim dolaskom unistio grijeh, smrt i satanu, dakle sve ono sto proistice iz tame. Najvjerovatnije da je ova pojava koja se desava u prirodi bila uzrok zelje hriscana da praznik Rodjenja Hristovog proslavljaju 25. decembra.

  Dakle u novim prilikama, kada je hriscanstvo prestalo biti proganjano i postalo drzavnom vjerom, javlja se i zelja da se jednim posebnim datumom proslavi dolazak Hristov u svijet po tijelu. Datum 25. decembar, nametnuo se sam od sebe, jer se Hristos mnogo puta i cesto naziva "suncem pravde". Sveti Jefrem Sirski peva u svojim pjesmama: "Izislo je iz nje (Bogorodice) sunce pravde, koje svojim izlaskom prosvjetljuje cijeli svjet". Sveti Jovan Zlatousti veli da je to "praznik koji kod svih izaziva najvise strahopostovanja i svetoga straha, koji se ne moze bolje nazvati nego: mati sviju praznika, praznik tjelesnog Rodjenja Hristovog. Jer od njega su Bogojavljenje, Vaskrs, Vaznesenje i Duhovi primili uzrok i sadrzinu. Da se Hristos nije rodio tijelom, On ne bi bio krsten, to je Bogojavljenje; ne bi bio raspet ni vaskrsao, to je Vaskrs; ne bi poslao Svetoga Duha, to su Duhovi. Odavde su, kao rijeke koje teku sa jednoga izvora, ovi praznici nama izrasli".

  Dok se praznik rodjenja Hristovog praznuje u Rimu 25. decembra, na Istoku ga nema, nego se on jos neku deceniju kasnije praznuje u sastavu sa ostalim praznicima, 6. januara. Interesantno je napomenuti da je Rim vecinu praznika primio sa Istoka, zajedno sa datumima njihovog praznovanja, dok je 25. decembar kao datum praznovanja Bozica Istok primio od Zapada. (Naravno, ovdje je jos uvijek rijec o Istoku i Zapadu kao geografskim odrednicama, jer se radi o periodu prije podjele Crkve).

  Vjerovatno da je dosta kasnijem praznovanju Bozica na Istoku umnogome doprinijela i borba protivu jeretika koja se u to vrijeme vodila svom zestinom, pa se nije imalo vremena baviti bilo cime sem ocuvanjem cistote pravoslavne vjere. Tek dolaskom na vizantijski presto cara Teodosija (379) pravoslavni su odahnuli i mogli su se posvetiti i drugim stvarima unutar Crkve. U isto vrijeme u Carigrad dolazi za episkopa Sv. Grigorije Nazijanzin, koji je pod zastitom oruzja uveden u katedralu Svetih Apostola, jer su arijevci drzali sve druge crkve u Carigradu. I tek dolaskom Grigorijevim pocinje proslavljanje Bozica 25. decembra, godine 379. Ovo je prvi pomen odvojenog praznovanja Bozica na Istoku, te Grigorije sebe smatra osnivacem ovog praznika.

  U Kapadokiji je, prema jednima, uveo praznovanje Bozica Sveti Vasilije Veliki, jer je od njega sacuvana jedna besjeda na Rodjenje Hristovo, a prema drugima je to ucinjeno tek 380 godine. U Antiohiji je praznovanje Bozica uveo Sveti Jovan Zlatousti, koji u jednoj besjedi na Bozic kaze: "Odavno sam zelio da dozivim ovaj dan .... Do toga je srecom doslo". Najkasnije su praznovanje Bozica 25. decembra prihvatile crkve u Jerusalimu, Antiohiji i Kipru. Dakle, praznik Rodjenja Hristova 25. decembra uveden je na Istoku uglavnom od 380. godine do polovine petog vijeka, a jedino su Jermeni ostali pri starom obicaju praznovanja Bozica 6/19 januara.

Protonamjesnik Dusan Gnjatic