Tri godine zajednickog zivota u monastvu (do Nemanjine smrti) bile su balgotvornog dejstva: Nemanja sa bogatim iskustvom drzavnika, a Sava sa sirokim i poletnim duhovnim ambicijama. Iz te sinteze nastale su sve bitne pretpostavke za razvoj drzave i duhovnosti srpskog naroda. Jedan od prvih koraka u tom pravcu bio je kupovina zapustenih manastira i poseda u Svetoj Gori, na cijim je temeljima izgradjen manastir srpskog monaskog bratstva - Hilandar - vekovima najznacajnije duhovno srediste Srba. Savinim trudom i brigom Hilandar je postao uciliste visokog ranga iz koga su na sva znacajnija mesta dolazili u Srbiju obrazovani i rodoljubljem napojeni duhovnici. I pre Hilandara bilo je u Srbiji (Raskoj) manastira (Studenica i dr.), bilo je pismenih ljudi i duhovnog pregalastva, ali je sve to tinjalo bez snaznijih impulsa, koji nisu mogli poticati od episkopa Grka na srpskoj zemlji. Pisuci "Zitije Stefana Nemanje" i "Sluzbu sv. Simeonu" Sava Nemanjic je postao prvi srpski knjizevnik. Stil i jezik u tim delima postaju obrazac kasnijeg knjizevnog stvaranja. "Miroslavljevo jevandjelje", nastalo pre ovog vremena, ipak je samo vrhunsko prepisivacko delo. Takodje, na ikonama u manastirima i crkvama u Srbiji Sava prvi uvodi natpise na srpskom jeziku. Sava se stara o dovrsavanju Studenice (pri kojoj otvara i prvu bolnicu kod Srba), izgradnji Zice i Mileseve; dovodi najpoznatije tadasnje umetnike i majstore iz Carigrada i Soluna da ih grade i umetnicki oblikuju u skladu sa principima gradnje sakralnih objekata. Uz njih stasavaju i nasi majstori i ikonografi, kao i zanatlije drugih zanimanja koje je zahtevalo to vreme napretka. Sava je preuzeo i doradio postojece vizantijske pravilnike o zivotu u manastirima i odnosima na manastirskim posedima. Tako su nastali tipici Hilandara, Studenice i dr., pozantiji pod nazivom "Krmcija svetog Save". To su, u stvari, pravni dokumenti, koje ponekad kasnije i dopunjuju, ali se nikada ne menja njihova sustina. I Dusanov zakonik je zbirka pravne regulative, cije je osnove, vidi se, dao Sava Nemanjic. Gradio je, dakle, Sava Nemanjic srpsku drzavu kao pravnu drzavu. Zato je i u Dusanovom zakoniku moglo da se kaze da ako i car nesto zapovedi, a to nije onako kako zakon utvrdjuje - da se ne izvrsi. (Stariji je zakon od cara!) Na osnovama takvog pravnog poretka trajno je temeljena socijalna stabilnost srpskog drustva.

  Sava je svojim ugledom, a jos vise umnoscu, uspevao da ucini mnoga dobra za stabilnost i jacanje srpske drzave. Izmirio je zavadjenu bracu, bio je stvarni suvladar bratu kralju Stefanu i sinovcima. Njegov savet se trazio kad god je za drzavu bilo neophodno, a slusao i izvrsavao sa predanoscu. Sveti Sava je shvatao da je pravno uredjena i stabilna drzava veliko narodno dobro. Njegovim pregnucem 1219. godine Srpska pravoslavna crkva je dobila samostalnost (autokefalnost), a Sava je rukopolozen za prvog srpskog arhiepiskopa. U srpskog drzavi Sava osniva deset episkopija, a na mesta episkopa postavlja uglavnom svoje ucenike. Time je Pravoslavnoj crkvi u Srbiji dao nacionalni karakter i istovremeno ju je konacno ukljucio u okvire istocnog hriscanstva - Pravoslavlja. Znao je Sava, takodje, i sa Vatikanom da odrzava korektne diplomatske odnose, kako zbog brojnog katolickog stanovnistva u Zeti, tako i radi drzavnih interesa Srbije. Srpska pravoslavna crkva i drzava, odnosno dinastija, trajno i blisko saradjuju na osnovama koje je postavio sveti Sava. Manastiri su postali sedista verskog zivota i duhovnog stvaralastva, cuvari tradicija i istorijskog pamcenja. Oni su, i stvarno, najznacajnije institucije u drzavi. Zato svi vladari iz dinastije Nemanjica (narocito kralj Milutin) kao i mnoga vlastela, podizu crkve i manastire.

  Sveti Sava je jos za zivota postao legendarna licnost o kojoj je i stolecima kasnije ispredao narod mnoge legende. Ipak, to su samo legende. Velika istorijska dela koja je svom narodu podario sveti Sava, prosvetljavaju celu srpsku tradiciju, a poznata su pod nazivom - svetosavlje. A svetosavlje je, ukratko kazano, srpska nacionalna duhovnost, drzava i Pravoslavlje. Duh svetosavlja je i u najtezim vremenima odrzao bice srpskog naroda. Na toj tradiciji su nastali sabornost i demokraticnost srpskog naroda, jedna sasvim snazna povezanost i uzajamnost naroda i njegove crkve. Najzivotvorniji vid te tradiciji su srpske crkvenoskolske opstine, koje su i danas vrlo aktivne, narocito u dijaspori. Ove opstine su odrzale srpski narod, posebno u Bosni i Hercegovini i u Krajinama. Radi prisecanja valja navesti makar jedan primer: Srpska crkvena opstina u Sarajevu pocetkom 17. veka je za odobrenje da obnovi staru crkvu dala mito u iznosu od 32 hiljade a sama obnova crkve stajala je 30 hiljada dukata. Cudesna snaga srpsko-pravoslavnih opstina je vazan cinilac preostale drzavnosti srpske pod tudjinskom vlascu. Kada je sultan Selim II, desetak godina posle obnove Patrijarsije u Peci, izlozio sve manastirske i crkvene posede prodaji, narod je, iako tesko osiromasem, mnoge od tih poseda otkupio i tako produzio opstanak manastira i njihovih monaskih bratstava.

  U osionosti i nemoci da satru srpski nacionalni duh, Turci su 1594. godine iz Mileseve preneli mosti svetog Save na Vracar i spalili ih. (Dogadjaj takav je sasvim redak u istoriji.) Ali takvim varvarskim cinom jos vise je ojacana samobitnost i duhovna snaga srpskog naroda. Svetosavlje je nadzivelo silu i nasilje. Njegovim impulsima su bili vodjeni i patrijarh Arsenije Carnojevic i prota Matija Nenadovic, i mnogi drugi pregaoci za srpsku nacionalnu stvar. Na tradicijama svetosavlja napajali su se gotovo svi nasi veliki pisci i umetnici: Njegos, Milan Rakic, Jovan Ducic, Vasko Popa i drugi. Milos Crnjanski, za koga neki knjizevni kriticari kazuju da je najveci pisac na nasem jeziku, napisao je 1934. godinu jednu nadahnutu biografiju svetoga Save. Savremeni pesnik Matija Beckovic napisao je nedavno, po mom sudu, besedu klasicne umetnicke vrednosti: Sluzba svetom Savi. Osam vekova traje interesovanje mnogih ljudi za proucavanje i istrazivanje istorijske delatnosti svetog Save. Od episkopa Domentijana i Teodosija iz polovine 13. veka, koji su pisali zitija svetog Save, do najnovijih naucnih studija, traje istrazivanje te luci koja osvetljava put srpskom narodu vekovima. Hvala i slava svetom Savi za sva dobra sto ih je podario srpskom narodu!

Stanko Perazic