No vratimo se na kalendar. Postoji vise nacina racunanja godina. Napomenucemo samo neke poznatije: Egipcani i Rimljani su praktikovali suncevu (solarnu) godinu. To je suncevi kalendar, kome je osnova na jednoj godini - vremenu za koje se Zemlja okrene oko Sunca: za 365 dana i nekoliko sati. Jevreji i neki drugi, medju kojima i muslimani, drze mjesecevu (lunarnu) godinu. Lunarna godina je kraca od sunceve 11-12 dana, te se svake dve-tri godine morao dodavati po jos jedan mjesec. Ovaj neprakticni nacin racunanja kalendara ispravio je, 360. godine po Hristu, uceni rabin Hilel II, izracunavsi mnogo tacnije vrijeme trajanja kalendarskog mjeseca, koje se od stvarne duzine puta Mjeseca razlikuje za svega 0,4 sekunde, i ustanovivsi kao duzinu solarne godine 365 dana, 5 casova, 55 minuta 25,4 sekunde. (Patrijarh Pavle - Neka pitanja nase vere, Knj. 1) Problem kalendara aktuelan je i u Pravoslavnoj crkvi. Imamo oprecnu situaciju da Jerusalimska, Ruska i Srpska patrijarsija slave nepokretne praznike po starom kalendaru, dok Carigradska , Aleksandrijska, Antiohijska, Rumunska i Bugarska patrijarsija slave te iste praznike po novom kalendaru. Sta onda znaci za nas pravoslavne ta podjela? Najcesce, ona je jednostavno prilagodjavanje uslovima zivota i potrebama koje diktiraju promjenu ili ostajanje na starom kalendaru. Sam kalendar, valja podsjetiti, nije dogmatskog karaktera i zato njegova izmjena u pojedinim crkvama nije porusila kanonski poredak ili odnos prema tim crkvama. No ipak, ta promjena donijela je i velike potrese i rascjep u Crkvi. Ishitrenim prihvatanjem novog kalendara, Grcka crkva je dobila sizmu poznatu pod nazivom "Starokalendarovci". Kalendar, dakle, nije dogma. No iako nije dogma, odnosno, "ne dotice se dogme po sebi, ne zbog jednostranosti svoje, dotice se jedinstva Svete vere i Svetog bogosluzenja, sto je jednako dogmatima" (Neka pitanja nase vere, str. 153).

  U svom tekstu o kalendaru Patrijarh pravilno upozorava: "Jedinstvo vere, jedinstvo svetog bogosluzenja je nesto osnovno za Crkvu, nesto naddogmatsko". Zato s punim pravom mozemo zakljuciti: "Veca je steta i od dogmatske razlike, jednostrana promena kalendara, raskidanje verskog jedinstva, cepanje jedne, svete, saborne i apostolske Crkve... Svi Sabori su smerali jedinstvu Crkava. To je najveca dogma Sabora". (Neka pitanja nase vere, str. 153) No kako je doslo do kalendara koje sada upotrebljavamo i do razlike medju njima? Prvi, (stariji) kalendar je uveo Rimski car Julije Cezar, 45. godine po Hristovom rodjenju, pa se taj kalendar zove Julijanski. (On je i sedmom mjesecu dao ime po sebi, a osmom avgust, prema svojoj tituli). Taj kalendar je izracunao egipatski astronom Sosigen. On je cinio godisnji krug od 365 dana i 6 sati. Kako kalendar mora imati dane koji su vezani za dnevni krug, tih sest sati se sabere za cetiri godine i svaka cetvrta godina ima 366 dana. To je tzv. prestupna godina. Prestupna godina dobije u februaru taj jedan, ekstra dan, i tada februar ima 29 dana. Prilikom izracunavanja ovog kalendara, prema tropskoj godini, Sosigen je napravio gresku jer fakticki godina ima 365,2422 dana. Ovo za prvo vrijeme nije znacilo puno. No, tokom vremena su dani zaostajali za tropskom godinom. Zato je komisija Rimske crkve, pod predsjednistvom Alojzija Liliusa predlozila reformu kalendara koju 1582. prihvata papa Grgur (Grigorije) VIII. Prema proracunu koji je komisija iznijela, ustanovljena je razlika od 10 dana zakasnjenja. Svojom bulom Papa je naredio da se posle cetvrtka, 4. oktobra, ima kalendar pomjeriti na petak 15. oktobra, kako bi se ta razlika eliminisala. Da ne bi dolazilo do ponovnog zakasnjenja, odredjeno je da godine na razmedji vijekova kojima se brojevi ne mogu dijeliti sa 400 ne budu prestupne. (Tako na primjer: 1700, 1800, 1900 nisu prestupne godine, dok se 1600, 2000 i 2400 mogu dijeliti sa 400 i te godine ostaju prestupne).

  Kako Julijanski kalendar apsolutno svake cetvrte godine i dalje ima prestupnu godinu, razlika od pocetnih deset dana se postepeno povecava. Sada ona iznosi 13 dana, a ko dozivi 2101. godinu, ako oba kalendara i tada budu na snazi, uvjerice se da cemo mi, Srbi, gledano prema gregorijanskoj varijanti, praznovati Bozic 8. januara. Kao sto sam napomenuo, Grigorijanski kalendar su prihvatile sve zapadne hriscanske crkve a postepeno i neke pravoslavne. Medju prvima, Grcka crkva je uvela novi kalendar, koji je vec 1923. godine napravio reliki raskol u Grckoj crkvi, i danas aktuelan. Kasnije su pod pritiskom Rusije (eksperimentalno) novi kalendar uvele i Bugarska, a potom Rumunija, i obje na tome ostale. Jerusalimska patrijarsija, iako dio jelinske grupe crkava, iz prakticnih razloga ostala je na starom kalendaru - da ne bi slavili zajedno kada i rimokatolici i time imali problem kako da usklade bogosluzenja na istim svetim mjestima. Sveta Gora, iako je u sred Grcke, ostala je na starom kalendaru do danas. Neke pravoslavne crkve, suocene sa ovim problemom, slave Bozic i po starom i po novom kalendaru (Ukrajinska crkva) te tako imaju dva Bozica. Srpska, Jerusalimska i Ruska crkva ostale su na starom kalendaru. Praznovanje Vaskrsa i ciklusa tzv. "pokretnih" praznika - Veliki (Casni) post, Cvijeti, Velika nedelja, Vaskrs, Spasovdan, Pedesetnica kao i pripremne nedelje pred Casni post - svi pravoslavni hriscani praznuju prema posebnom racunanju. A to je: Vaskrs uvijek pada "prve nedjelje posle punog mjeseca, poslije proljetne ravnodnevice". Pored ova tri, vazi i pravilo, da nikada Vaskrs ne moze pasti na jevrejsku Pashu. Proljetna ravnodnevica se opet racuna prema Julijanskom kalendaru. I tu se ogleda nedosljednost onih koji prihvataju Grigorijanski kalendar, kada moraju uvazavati Julijanski pri izracunavanju vremena Pashe. (Jedini izuzetak je Finska pravoslavna crkva koja je prihvatila u potpunosti reformu kalendara te praznuje Vaskrs kad i Zapadna crkva, sto je u suprotnosti sa odlukom I Vaseljenskog sabora i gore spomenuta cetiri principa).

  O reformi kalendara i njegovom ispravljanju dao je do sada najbolju studiju profesor nebeske mehanike na Beogradskom univerzitetu dr Milutin Milankovic. Dr Milankovic je bio delegat na Svepravoslavnom kongresu 1923. godine, u Carigradu. Tu je naucno dokazao da ni Grigorijanski kalendar nije tacan i da ce i on za 3300 godina zadocniti za jedan dan. Zato je od Kongresa dobio nalog da sastavi kalendar koji bi bio prihvatljiv za sve hriscane. Dr Milankovic je to ucinio. Po njegovom proracunavanju i predlogu "bice prestupna svaka godina djeljiva sa cetiri, sa izuzetkom sekularnih godina, koje ce samo onda biti prestupne ako broj njihovih vijekova podijeljen sa deset dadne ostatak 2 ili 6. Tim novim interkalacionim pravilom, koje regulise raspored prestupnih godina, dobija se srednja duzina kalendarske godine od 365 dana, 5 sati, 48 minuta i 48 sekundi. Tim najvisim mogucim priblizavanjem tropskoj godini, dobija se do sada nepostignuta tacnost kalendara". (M. Milankovic: Kroz vasionu i vekove, N. Sad, 1928. Str.81). Kad uporedimo sve tri verzije kalendara, stvar izgleda ovako: Julijanski kalendar gubi svakih 128 godina jedan dan; Grigorijanski svakih 3300 a Milankovicev ce zadocniti za jedan dan tek posle vise od 43 hiljade godina. Savrsenstvo, dakle, samo Bog moze dati a za njega su vremena i vijekovi samo kao tren. Govoreci u razmjerama nasih krhkih i krtih ljudskih mjerila, pravilno je ustvditi da je novi, Grigorijanski kalendar, ipak tacniji. No u isto vrijeme moramo se prisjetiti stava, vise puta izrecenog, da "istovremeno praznovanje praznika sa Rimokatolickom crkvom procjenjuje se nekorisnim za Pravoslavlje", kako nas, izmedju ostalih, podsjeca i nas Patrijarh. Iz ove perspektive gledano, o famoznoj smjeni milenijuma samo ovoliko: sa "bubom" (Y2K) ili bez nje, za pravoslavne hriscane ova, 2000. godina, samo je jedna u nizu, ista kao one sto su joj prethodile ili one koje joj slijede, i nema nikakvog posebnog znacaja. Jer Gospod je taj koji racuna i sudi po mjerilima vjecnosti, a nedolicno je da mi, sa svojim nesavrsenim instrumentima, donosimo zakljucke o sudbini Njegove kreacije, da prorokujemo kraj "svega vidljivog i nevidljivog". Ostaje nam, dakle, da dolazimo na sveta bogosluzenja kao i do sada, da ime Gospodnje dostojno proslavljamo. 

Srecna vam i blagoslovena 2000. godina Gospodnja.

Episkop Georgije