pise: Dr Dimso Peric

  Jedno od krupnih pitanja u Pravoslavnoj crkvi je njena misija. Pre nego sto se uzneo na nebo, vaskrsli Gospod je zapovedio: "Idite, dakle, i naucite sve narode krsteci ih u ime Oca i Sina i Svetoga Duha, uceci ih da drze sve sto sam vam zapovjedio; i, evo, ja sam sa vama u sve dane do svrsetka vijeka. Amin" (Mt. 28, 19-20). Ovu zapovest Gospod je uputio prisutnim apostolima a preko apostola i svim hriscanima. Postoji obaveza propovedanja Jevandjelja, koje je blaga vest, radosna vest, blagovest. Misija Crkve je dvojaka, i to: unutrasnja i spoljasnja. Unutrasnja misija je rad Crkve prema njenim clanovima. Clanom jedne, svete, saborne i apostolske Crkve postaje se svetim krstenjem. Spoljasnja misija Crkve je rad sa onima koji nisu njeni clanovi. Postoji imperativna zapovest Gospodnja o nasusnoj obavezi sirenja Jevandjelja. A ono se mora propovedati na nacin koji smo od Gospoda dobili, a to je nenasilan rad. Najbolji primer za taj nacin propovedanja nauke Gospodnje je nacin na koji su to cinili sveti apostoli. Zbog toga je njihov rad imao uspeha. Setimo se kako su nasi preci primili hriscanstvo, zbog toga se ono i moglo primiti na slovenskom stablu.

  Srpski narod je na kanonski ispravan nacin stekao autokefalnost zahvaljujuci dalekovidosti Svetoga Save, koji nije dozvoljavao da ga dogadjaji preteknu. Njegov odlazak na Svetu Goru gde se zamonasio, uticaj na oca Stefana Nemanju da mu se pridruzi u monaskim podvizima, dobijanje Hilandara od vizantijskog cara 1198. godine, dolazak u manastir Studenicu sa mostima svetog Simeona 1206. godine, ostajanje u Srbiji do 1217. godine, u svojstvu igumana manastira Studenice, sve su to bili krupni strateski potezi, koji su krunisani 1219. godine autokefalnoscu Srpske crkve sa rangom arhiepiskopije.

  Propast srpske drzave je nametnula Srpskoj crkvi dvostruko breme i crkveno i drzavno. Drzava je nestala, ali je ostala Crkva koja je bila i ostala jedini garant opstanka srpskog naroda. Dobro su to uocili i Grci i Turci, pa su na nekanonski nacin nasilno ukinuli Pecku patrijarsiju 13. septembra 1766. godine, a iduce, 1767, ukinuta je i Ohridska arhiepiskopija. Obe su potcinjene Carigradskoj patrijarsiji.

  U vreme postojanja Vizantije, u njenom sastavu su se nalazile autokefalne crkve: patrijarsije carigradska i antiohijska, arhiepiskopije kiparska i ohridska. Nestankom Vizantije, Turci su zadrzali ovo zateceno stanje. Sada su se u jednoj nehriscanskoj drzavi, pored gore navedenih autokefalnih crkava, nasle jos dve patrijarsije - Pecka i Bugarska. Nikome u Vizantiji nije padalo na pamet da ukida autokefalne crkve da bi ostala samo jedna, i to Carigradska patrijarsija. Njeno pravo casti se znalo. Ono je bilo odredjeno trecim pravilom Drugog vaseljenskog sabora 381. godine. "Episkop Carigrada mora imati prvenstvo casti poslije episkopa Rima, jer je onaj grad novi Rim".

  Sve do nasilnog razbijanja organizacije Pecke patrijarsije, njen patrijarh je vodio duhovnu brigu nad svim Srbima, bez obzira u kojoj drzavi su oni ziveli.

  Karlovacka mitropolija je bila duhovna zastitnica svog naroda koji se nalazio na prostorima Austrije. Austrijski car Franc I Franjo Jozef (1830-1916), osnivanjem Bukovinske mitropolije, nasilno je razbio duhovno jedinstvo srpskog naroda na prostoru Austro-Ugarske. Dalmatinske eparhije su oduzete od Karlovacke mitropolije i pripojene novoformiranoj Bukovinskoj mitropoliji (1874-1918), koju su sacinjavali Srbi, Rusi i Rumuni. Mitropolit ove mitropolije bio je uvek Rumun, mada je Rumuna bilo najmanje u ovoj mitropoliji.

  Posle okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, bosanskohercegovacke mitropolije ostale su u sastavu Carigradske patrijarsije de iure, ali se o Srpskoj crkvi na ovim prostorima de facto odlucivalo u Becu. Sve sto je Bec hteo, carigradski patrijarh je bio primoran da prihvati. U jednom krajnje nepovoljnom polozaju Srbi iz Bosne i Hercegovine su se izborili za autonomiju 1905. godine.

  Stvaranjem Kraljevine SHS 1. decembra 1918. godine, na njenom prostoru su se nasle raskomadane pomesne Srpske crkve u sest delova, i to: Beogradska mitropolija, Karlovacka mitropolija, Cetinjska mitropolija, crkva u Bosni i Hercegovini, dve eparhije iz sastava Bukovinske mitropolije i crkva u Juznoj Srbiji. Jedino je Beogradska mitropolija bila autokefalna od 1879. godine. Vaspostavljanjem Pecke patrijarsije na dan Sabora srpskih svetitelja, 13. septembra (31. avgusta) 1920. godine, na kanonski valjan nacin ostvareno je duhovno jedinstvo srpskog naroda pod zezlom Peckog patrijarha Dimitrija Pavlovica (1920-1930).

  Sveti arhijerejski sabor, kao najvise jerarhijsko predstavnistvo u Srpskoj crkvi, izvrsio je, u sporazumu sa nadleznim vlastima Kraljevine Jugoslavije, arondaciju eparhija. U Ustavu Srpske pravoslavne crkve od 16. novembra 1931. godine, nabrojane su 21 eparhija u zemlji, a u clanu 13. jos pet eparhija koje su se nalazile van Kraljevine. Clan 13. glasi:

  "Sem pobrojanih u prethodnom clanu eparhija, pod Srpsku pravoslavnu crkvu u duhovnom i jerarhijskom pogledu potpadaju i ove eparhije u inostranstvu:

1. Pravoslavna ceska eparhija sa sedistem u Pragu;

2. Srpska pravoslavna crkva u Sjedinjenim drzavama Amerike i u Kanadi, sa sedistem u Cikagu;

3. Mukacevsko-prjasevska eparhija u Prikarpatskoj Rusiji, sa sedistem u Mukacevu;

4. Srpska pravoslavna eparhija zadarska, sa sedistem u Zadru, i

5. Srpski pravoslavni vikarijat skadarski, sa sedistem u Skadru".

  Zavrsetkom Drugog svetskog rata, koji je u Jugoslaviji bio gradjanski rat, nasilno je promenjeno drzavno uredjenje. Ustav Srpske pravoslavne crkve iz 1931. doziveo je odredjene promene 1947. godine. U clanu 15. navedene su eparhije Srpske pravoslavne crkve koje su se nalazile van FNRJ:

"1. Srpska pravoslavna crkva u Sjedinjenim drzavama Amerike i u Kanadi, sa sedistem u Cikagu, odnosno u manastiru Sv. Save kod Libertivila;

2. Srpska pravoslavna eparhija budimska;

3. Delovi eparhija vrsacke i temisvarske van granica Jugoslavije, sa sedistem u Temisvaru;

4. Pravoslavna eparhija Cesko-moravska u Cehoslovackoj;

5. Srpski pravoslavni vikarijat skadarski, sa sedistem u Skadru, i

6. Srpske pravoslavne crkvene opstine i parohije van granica Jugoslavije (crkve u dijaspori)".

  Ustav Srpske pravoslavne crkve iz 1957. u ovom delu je ostao nepromenjen.

  Danas Srpska pravoslavna crkva ima 40 eparhija. Od toga je u Srbiji i Crnoj Gori trinaest. Zbog toga sam u knjizi Zakonodavstvo Srpske pravoslavne crkve od stvaranja Jugoslavije do novijeg vremena, koju je stampala Kanadska eparhija 1995, spojio dva clana Ustava - 14. i 15. To sam ucinio iz nekoliko razloga. SFRJ se raspadala, a njen raspad izgleda nije do kraja sproveden. Pitanje Crne Gore, Kosova i Metohije, Raske i Vojvodine, na dnevnom je redu mocnika ovoga sveta. U vreme kada je sveti Sava organizovao zicku arhiepiskopiju, broj eparhija je bio izmedju devet i dvanaest, u cemu se istoricari razilaze. Tako smo osam vekova posle svetog Save na istom broju eparhija danas u Srbiji i Crnoj Gori.

  U clanu 15 Ustava Srpske pravoslavne crkve iz 1947. godine, tacka 6 glasi: "Srpske pravoslavne crkvene opstine i parohije van granica Jugoslavije (crkve u Dijaspori)". Patrijarh Gavrilo (1938-1950) je odlicno osetio da u Ustavu Srpske pravoslavne crkve nesto krupno nedostaje. Zbog toga nije prepustio same sebi nase crkvene opstine i parohije van granica Jugoslavije, koje se silom prilika nisu nalazile ni u jednoj srpskoj eparhiji. Da bi ih zastitio od moguceg uticaja stranih jurisdikcija, u Ustav je uneta ova formulacija, koja ce se kasnije pokazati veoma umesnom: upotrebljen je izraz "crkve u dijaspori". Rec dijaspora je grcka rec diaspeirw - rasipam, otuda diaspora znaci rasipanje, rasutost, rasejanost; u Novom zavetu: Jevreji prognani iz Judeje i rasejani po drugim zemljama. (1)

  Pitanje pravoslavne dijaspore nije mnogo obradjivano u kanonskim pravu. Razlog je bio jednostavan. To pitanje niko nije postavljao sve dok bivsi atinski mitropolit Meletije Metaksakis nije postao Carigradski patrijarh. Meletije je novembra 1920. godine proteran iz Grcke, Iduce godine je izabran za patrijarha carigradskog (8. februara 1921-10. jula 1923). Po podnosenju ostavke, ziveo je u Americi, da bi bio izabran za patrijarha aleksandrijskog 7. maja 1926. godine. Patrijarh Meletije bio je "energican borac za ideju panjelenizma". (2)

  Pokret panjelinizma je naglo oziveo u vreme carigradskog patrijarha Samuila I Hancerisa (1736-1768), koji je izdejstvovao berat od sultana o ukidanju Pecke patrijarsije 1766. godine. Srpska crkva je vec jednom na svojoj kozi osetila sve posledice panjelinizma od 1766. do 1920. godine.

  Carigradski patrijarh posle zavrsetka Prvog svetskog rata, kao uostalom i danas, u Turskoj je persona non grata, ali je pod pritiskom svetske javnosti trpljen u Carigradu. Kako islamski fundamentalizam jaca u svetu, a nema ko da mu se usprotivi, moglo bi se vrlo brzo dogoditi da Carigradski patrijarh bude nepozeljan u Carigradu i da sediste Patrijarsije mora da se preseli van granica Turske.

  Oktobarska revolucija je unistila carsku Rusiju, pravoslavni u svetu su ostali bez jakog pokroviteljstva ruskog cara. Patrijarh Meletije vesto koristi ovo stanje i nastoji svim silama da stavi pod jurisdikciju Carigradskog patrijarha dijasporu svih pravoslavnih na svetu.

  Patrijarh Meletije je 4. marta 1923. godine hirotonisao arhimadrita Savatija za "arhiepiskopa Praga i cele Cehoslovacke, izdao mu tomos br. 1132 o uspostavljanju stare Kirilo-metodijevske arhiepiskopije koju stavlja pod jurisdikciju Carigradske patrijarsije". (3)

  Srpska crkva je vec imala osnovanu eparhiju u Cehoslovackoj za koju je patrijarh Dimitrije hirotonisao Gorazda Pavlika kao episkopa cesko-moravskog 25. septembra 1921. godine. Episkopa Gorazda su streljali Nemci 4. septembra 1942. godine u praskom predgradju Kobilisi, a potom ga spalili u praskom krematorijumu. (4)

  Velike smetnje je arhiepiskop Savatije pricinjavao Srpskoj crkvi u Cesko-moravskoj eparhiji kao i u Prikarpatskoj Rusiji. Duhovno staranje o pravoslavnima na ovim prostorima vodila je Karlovacka mitropolija i to veoma uspesno. Vaspostavljanjem Pecke patrijarsije 1920. godine, ova obaveza je preneta na Srpsku crkvu. Episkop Dositej (Vasic) je izabran za episkopa u Prikarpatskoj Rusiji 19. avgusta 1921. godine.

  Na prostoru Madjarske bilo je pravoslavnih Srba, Rumuna i nesto malo Madjara. Srpska i Rumunska patrijarsija su se sporazumele da na prostoru Madjarske svako vodi duhovno staranje o svojim vernicima. Grka je na ovom prostoru bilo veoma malo. Carigradska patrijarsija se nenadlezno umesala u Madjarskoj. Njen plan je bio da pravoslavni u ovoj zemlji dobiju autonomiju ali pod jurisdikcijom Carigradskog patrijarha. U tom cilju dolazi delegacija Carigradske patrijarsije koju sacinjava tri mitropolita. Prvo posecuju rumunskog, a zatim srpskog patrijarha Varnavu 1936. godine. Srpska i Rumunska patrijarsija su odbile predlog Carigradske patrijarsije. Sveti arhijerejski sinod Srpske crkve bio je kategorican: pravoslavni u Madjarskoj su pod jurisdikcijom Rumunske i Pecke patrijarsije. Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je potvrdio stav Svetog arhijerejskog sinoda i na redovnom zasedanju 1936. godine, donosi odluku: "Upozoriti Carigradsku patrijarsiju da se vise ne mesa u Madjarskoj, da prekine pregovore sa madjarskom vladom, da ne bi doslo do tezih pa cak i sudbonosnih posledica u odnosu nasih dveju crkava a na stetu celog pravoslavlja". (5)

  Carigradski patrijarh nije mnogo obracao paznju na upozorenje Srpske crkve, madjarska vlast je pomagala rascinjenim svestenicima koji su radili protiv interesa Eparhije budimske. (6)

  Na prostoru Albanije bilo je pravoslavnih o kojima je duhovno staranje vodila Srpska crkva. Za vikarnog episkopa Skadarskog hirotonisan je Viktor Mihailovic, sekretar manastira Decana, 18. juna 1922. Postojao je dugogodisnji spor izmedju Carigradske i Srpske patrijarsije po pitanju jurisdikcije u Albaniji. Za to vreme unijatska propaganda, direktno vodjena iz Vatikana, uspesno je obavljala svoj posao. Ministar vera Kraljevine Jugoslavije obavestava Sveti arhijerejski sinod Srpske crkve: "Cinjenicnim proveravanjem je utvrdjeno kao potpuno tacno, da pravoslavni zivalj u Albaniji pod pritiskom jake talijanske propagandne akcije u masama napusta Pravoslavlje i prelazi unijatima". (7)

  Carigrad i Beograd nisu nasli zajednicki jezik po pitanju pravoslavnih u Albaniji. Episkop skadarski Viktor bio je na teskim mukama od kojih ga je spasila smrt 8. septembra 1939. godine. Po njegovoj zelji sahranjen je u porti manastira Decana.

  Albaniju je 1939. godine okupirala Italija. Unijati su pojacali svoj rad. Mitropolit Hristifor Kisis prilazi unijatima. U Grateferati kod Rima odrzana je sednica unijatskog sinoda 13. oktobra 1940. godine. Delegacija albanske crkve, predvodjena beratskim episkopom Agatangelom, ucestvovala je u svojstvu posmatraca. Prisutne je pozdravio i odrzao govor papa Pije XII.

  Otpor episkopa Argirokastru Pantelejmon Kotoko, nije dao vece rezultate, jer su neusaglaseni stavovi Carigrada i Beograda dobrodosli rimokatolickoj propagandi. (8)

  Pitanje pravoslavnih Rumuna u Jugoslaviji i Srba u Rumuniji reseno je izmedju Rumunske i Srpske crkve bez bilo kakvih potresa, tako sto ce Rumuni preko svog vikara u Vrscu voditi brigu i duhovno staranje o svojim vernicima, a Srbi iz Temisvara preko svog vikara. Srbi i Rumuni su bili jedinstveni po pitanju pravoslavnih u Madjarskoj, sto je moglo da posluzi kao dobra osnova da se resi pitanje dijaspore u svetu. (9)

(1) Milan Vujaklija, Leksikon stranih reci i izraza, Beograd, 1975, str. 228.

(2) Sergije Troicki, Crkvena jurisdikcija nad pravoslavnom dijasporom, Sremski Karlovci, 1932, str. 4.

(3) Isto, str. 5.

(4) Sava, episkop sumadijski, Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka, Beograd 1996, str. 135-136.

(5) Arhiv Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve, Zapisnik Svetog arhijerejskog sinoda, Sin. Pov. br. 102/zap. 683 od 19/6. maja 1936. g. i Zapisnik Svetog arhijerejskog sabora AS Br. 34/zap. 72 od 23. maja (5. juna) 1936. godine.

(6) Dimso Peric, Ustrojstvo, organizacija i rad na zakonodavstvu Srpske pravoslavne crkve u prvoj polovini XX veka (1901-1950), Beograd 1990, str. 346. Doktorska disertacija u rukopisu odbranjena na Bogoslovskom fakultetu SPC u Beogradu 1. jula 1991. godine.

(7) Arhiv Svetog arhijerejskog sinoda, Albanska crkva, fascikla I, Akt Ministra vera, Pov. br. I, od 10. januara 1929. godine.

(8) D. Peric, Ustrojstvo, str. 350.

(9) Isto, str. 346-347.